Michał Szyszko, 2022 r.

Domowość mojego domu

Domowość w procesie

Wokół domowości

Rozpatrywanie zagadnienia domowości wymaga wpierw zrozumienia czym jest dom. Oczywiście nie chodzi tu o architektoniczną formę, a o jej emocjonalne wypełnienie i stawiane wobec niej oczekiwania. Historyczną perspektywę procesu rodzenia się domowości ukazuje Witold Rybczyński. Jego zajście wiązał z ewolucją stylów życia ludzi na przestrzeni stuleci, co w XVIII w. wiązało się z wykreowaniem wokół przestrzeni mieszkalnych sfery intymności (Witold Rybczyński 2019). Umożliwiło to korzystanie z nich w znany współcześnie sposób. W bardziej materialnym aspekcie, wpływ na kształtowanie domowego komfortu miało coraz silniej wyspecjalizowane wyposażenie, które wraz z uruchomieniem masowej produkcji, w erze rewolucji przemysłowej stało się lepiej dostępne. Innym, ważnym dla poczucia komfortu czynnikiem jest wypełnienie wnętrz w funkcjonalny, uwzględniający indywidualne potrzeby jednostki, także jej gusta, sposób (Skowrońska 2010).

Moje mieszkanie – szerszy kontekst socjourbanistyczny

Na co dzień mieszkam w 20-metrowej kawalerce, znajdującej się w bloku oddanym do użytku latem 1939 r. Jest ona częścią szerszego modernistycznego układu urbanistycznego międzywojennego Żoliborza, tj. szeregu kolonii Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Modernizm krytykował dawną architekturę i dążył do poprawienia jakości zamieszkiwania. Ideowy ojciec modernizmu, francuski architekt Le Corbusier napisał:

„Z przerażeniem kierujemy wzrok na starą zgniłą, jaką jest nasza ślimacza muszla, nasze mieszkanie, duszące nas w codziennym kontakcie zatęchłe i bezużyteczne, nieefektywne” (Le Corbusier 2012).

Tworzący w jego myśl artyści dążyli do zapewnienia mieszkańcom miast lepszych warunków bytowych. Uważali również, jako forma struktury, oddziałuje na zachowania mieszkańców – te przekonanie podzielają również socjologowie.

W swych postulatach modernizm był radykalny. Oprócz żądania zapewnienia dostępu do światła, świeżego powietrza i zieleni moderniści postulowalis daleko idącą uniformizację przestrzeni mieszkalnej i de facto podporządkowanie trybu życia mieszkańców z góry narzuconym regułom.

Już na pierwszy rzut oka uwidaczniają się różnice między tym co współcześnie uznajemy za kluczowe dla wytworzenia się domowości, a złożeniami, którymi kierowali się architekci spod sztandarów, na których widniały hasła Less is more, czy Form follows function1 Hasła autorstwa związanych z modernizmem architektów: Miesa van den Rohe i Louisa Henry’ego Soullivan’a .

Oswajanie przestrzeni

Mieszkanie, które jest bohaterem tekstu, zamieszkuję od półtora roku. Gdy się do niego wprowadzałem, we wnętrzu raził mnie chłód, przygnębiająca monotonność i bezduszność jego wyposażenia. Składały się na nie 2 białe stoliki, 2 białe krzesła i jedna sofa obita szarym materiałem. Wszystkie te pozycje można odnaleźć w katalogu firmy IKEA. Podłogę pokrywały panele z biało-szarym deseniem, wyjątek stanowił korytarz – obłożony dużymi szarymi płytkami. Aneks kuchenny przywitał mnie szafkami w kolorze jasno szarym oraz czarnym blatem. W oknach zamontowano rolety – również szare. Przypuszczam, że dominacja bieli oraz dobór mebli były podyktowane faktem przeznaczenia mieszkania na rynek wynajmu. Wspomniana, neutralna kolorystyka powinna wpasować się w dość szerokie gusta potencjalnych lokatorów, zaś umieszczone w mieszkaniu meble były stosunkowo tanie, by ograniczyć nakłady wynajmującego. Wszystko to złożyło się na zdecydowanie negatywny odbiór przestrzeni, jako bezdusznej i niespójnej z pokładanymi w niej nadziejami.

W powyższym opisie mieszkania ważnym aspektem była monotonna kolorystyka, wzbudzająca dyskomfort. Jednym z priorytetów w oswajaniu przestrzeni mieszkania stało się wprowadzenie do niej szerszej gamy kolorów. Bardzo praktycznym sposobem okazało się wypełnienie jej zielenią. Bujne rośliny z rozłożystymi liśćmi i towarzyszące im żywe kolory stały się pierwszym przyczółkiem domowości w moim nowym domu.

W nurt wzbogacania kolorystyki zamieszkiwanej przestrzeni wpisuje się również zawieszenie stosunkowo dużego plakatu w najbardziej wyeksponowanym punkcie mieszkania – ścianie, będącej dotąd morzem bieli, jedynie wzmagającym uczucie przytłoczenia. Pochodząca z lat 70. grafika niosła ze sobą ładunek zarówno estetyczny, jak i emocjonalny. Wcześniej wspomniany plakat stanowił wyposażenie mojego pokoju w domu rodzinnym. Tematyka grafiki również była mi bliska – wiąże się z rozwojem turystki kwalifikowanej w PRL, co stanowi, przedmiot mojego zainteresowania.

Ilustracja 1: Plakat, który pozwolił mi ożywić kolorystycznie przestrzeń i jednocześnie stanowił rodzaj pamiątki z domu rodzinnego.

Podobnie, „test dopasowania kolorystycznego”, którego głównym kryterium było nasycenie barwą, musiał przejść każdy inny wprowadzony element wyposażenia. Szczególną estymą darzę 2 stare krzesła – oba znalezione na osiedlowych śmietnikach. Pierwsze – obite niebieską tapicerką, posiada podłokietniki i idealnie umożliwia wygodną lekturę książek. Drugie – obite czerwonym materiałem, z racji wyżej umieszczonego siedzenia nadaje się do pracy przy biurku. Znana jest rola, jaką mogą pełnić stare meble w „ocieplaniu” przestrzeni mieszkalnej(Rancew-Sikora 2007). Oznacza to, że na samotnie przeze mnie zamieszkiwanych 20 m2 znalazło się miejsce na 4 krzesła (2 rodem z IKEI, 2 rodem z PRL). Wpłynęło to oczywiście negatywnie na funkcjonalność opisywanej przestrzeni - czynnika istotnego dla budowania poczucia komfortu. Nie żałuję jednak udomowienia reliktów przeszłości, a raczej braku możliwości sprawowania pełnej kontroli nad użytkowaną przestrzenią.

Ilustracja 2: Przykład „ocieplania” przestrzeni przez stare meble.

Rozwiązaniem, nie koniecznie spektakularnym, ale które wydatnie wpływa na jakość życia w moim mieszkaniu jest lampa, która w zależności od potrzeby, może służyć do oświetlania blatu stołu, jak i przyjmuje rolę lampki nocnej. Specyficzne dostosowanie wyposażenia mieszkania wpływa na indywidualizację przestrzeni (Dowgiałło 2007). Kluczem do jej użyteczności jest system mocowania do blatu, który umożliwia jej obrót o 180°. Istotne jest również, że lampa ta stanowi jedno z głównych źródeł sztucznego oświetlenia w mieszkaniu. Decyduje o tym stosunkowo ciepła barwa wytwarzanego światła.

Jeśli chcieć zawrzeć „domowość” mojego domu na jednym zdjęciu, to przedstawiałoby one pranie suszące się na całej długości karnisza. Początki procederu, który stał się rodzajem kultywowanej tradycji, mają podłoże zupełnie pragmatyczne. Nieużywany karnisz nad oknem był jednym miejscem, które nadawało się do suszenia mokrego prania. Miał to być stan przejściowy, jednak po rozbawionej reakcji moich znajomych uznałem go za wart kontynuowania. Jest to rodzaj żartu, który robię sam sobie mniej więcej raz w tygodniu.

Ilustracja 3: Pranie rozwieszone na karniszu uważam za praktykę ważną dla mojego poczucia kontroli nad przestrzenią

W ramach przygotowań do napisania tego tekstu przeczytałem artykuł porównujący praktyki dotyczące sfery sacrum i profanum w domach katolików i osób niewierzących (Szlendak 2011). Autorka wychodzi w nim z założenia, że niezależnie od stopnia przyznawanej religijności, ludzie mają tendencje do umieszczaniu w zamieszkiwanej przestrzeni elementy, które można zaliczyć do sfery sacrum . Opisuje też praktykę tworzenia „świętych kątów” – zgrupowania kilku elementów mających znaczenie na polu religii. Co ciekawe, w tekście nie znajdował on odpowiednika w domach osób niewierzących. Analizując układ przestrzenny mojego mieszkania doszedłem do wniosku, że mimo przynależności do grupy niewierzących, posiadam prywatny zsekularyzowany „święty kąt”. Znajduje się w dobrze wyeksponowanej wnęce między szafą a ścianą. Składają się na niego: flaga z herbem RKS Marymont – nieistniejącego już klubu sportowego, do którego tradycji odnosi się żoliborskie stowarzyszenie, w którym aktywnie działam; stary rower szosowy marki Peugot – bicykl, w warunkach letnich stojący pod blokiem, przezimował u mnie na szafce, a ograniczona przestrzeń wymusiła czasowy demontaż jednego z kół; buty do wspinaczki górskiej oraz kijki trekkingowe. Choć dobór przedmiotów może wydawać się przypadkowy, to w istocie każdy z nich symbolizuje aktywność, którą chętnie podejmowałem i które miały wkład w kształtowanie się mojej życiowej ścieżki, czy choćby preferencji odnośnie stylu życia.

Ilustracja 4: Mój domowy „święty kąt” składa się z przedmiotów, które związane są z uprawianymi przeze mnie sportami.

Inny element, pełniący ozdobną funkcję, a będący jednocześnie ważną pamiątką, to biało-niebieska foliowa taśma z napisem „POLICJA”, przepleciona przez wieszak, znajdujący się przy wejściu do mieszkania. Pochodzi ona z jednej z ostatnich manifestacji organizowanych pod szyldem Strajku Kobiet, a którą Policja próbowała spacyfikować. Nieskutecznie. Taśma stanowi dla mnie bezpośredni łącznik z jednymi z najbardziej doniosłych wydarzeń życia społecznego Polski ostatnich dekad, a które pod wieloma względami uważam za doświadczenie formacyjne.

Po ponad półtorarocznym użytkowania mieszkania, mogę powiedzieć, że zaszedł znaczny postęp w jego udomowieniu. Objawia się on we wprowadzeniu szeregu przedmiotów, które w mojej subiektywnej ocenie pozytywnie wpływają na komfort jego zamieszkiwania. Niektóre z nich podwyższają funkcjonalność przestrzeni, lepiej dopasowując ją do moich potrzeb, inne są nośnikiem ładunku emocjonalnego. Choć proces zadomowienia się nastąpił, a mieszkanie zdecydowanie można nazwać męską jaskinią (Browitt 2017), to nie mogę wskazać na jego kompletność. Problematyczne, od początku moich związków z mieszkaniem, było jego niedopasowanie do moich preferencji, głównie w dziedzinie estetyki. Fakt, że mieszkanie nie stanowi mojej własności, a jedynie je zamieszkuję skutecznie odbiera mi motywację i możliwość do poczynienia kluczowych zmian, tj. generalnego remontu, obejmującego, np. wymianę szarych paneli na drewniany parkiet. Tym samym, stan niepełnej satysfakcji utrzymuje się, uniemożliwiając pełne zadomowienie się.

Bibliografia

Browitt, Jeff. 2017. „The garage as vernacular museum: Reading contemporary masculinity through ‘man caves’”. W Reimagining Home in the 21st Century.

Corbusier, Le. 2012. „Architektura albo rewolucja”. W W stronę architektury. Warszawa.

Dowgiałło, Bogna. 2007. „Moda w mieszkaniu”. W Co znaczy mieszkać. Szkice antropologiczne, 107–19. Warszawa.

Rancew-Sikora, Dorota. 2007. „Dom estetyczny jako dom indywidualny”. W Co znaczy mieszkać. Szkice antropologiczne, 47–71. Warszawa.

Rybczyński, Witold. 2019. Dom. Krótka historia idei. Kraków.

Skowrońska, Marta. 2010. „Komfort, czyli co oznacza mieszkać dobrze.” Kultura i Społeczeństwo, nr 1: 87–109.

Szlendak, Katarzyna. 2011. „Sacrum i profanum w przestrzeni mieszkalnej”. Kultura–Media–Teologia, nr 6: 53–67.