Pracownia Ośrodka Badań Młodzieży
OŚRODEK BADAŃ MŁODZIEŻY
Ośrodek Badań Młodzieży w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego powstał w lipcu 1991 roku, po likwidacji (w styczniu 1991 roku) resortowego Instytutu Badań Problemów Młodzieży (IBPM). Jeszcze w “schyłkowym okresie” IBPM grupa pracowników zaczęła organizować regularne, otwarte seminaria instytutowe poświęcone problemom młodzieży. Dr Barbara Fatyga i mgr Jadwiga Siemaszko po nawiązaniu kontaktu z prof. Pawłem Czartoryskim i Jakubem Wygnańskim przygotowały materiały dla tzw. strony opozycyjnej podstolika młodzieżowego przy “Okrągłym Stole”. Z tego spotkania narodziła się również – współpracująca ściśle z Zespołem przyszłego OBM do połowy lat 90. – Fundacja “Bez względu na niepogodę”. W Fundacji współistniały dwa podstawowe ogniwa: Bank danych o organizacjach pozarządowych KLON (J. Wygnański i jego współpracownicy) oraz Młodzieżowa Agencja Pracy (to inicjatywa naszych koleżanek: mgr Ewy Giermanowskiej i mgr Ewy Czarnockiej, które następnie z pomocą mgr Jerzego Puchalskiego i mgr Wojciecha Giermanowskiego ofiarnie ją prowadziły).
W 1989 roku w IBPM z inicjatywy młodszych pracowników naukowych zorganizowano spotkanie organizacji i grup młodzieżowych (legalnych i “nielegalnych”). Od 1988 roku trwały już badania tego rodzaju grup prowadzone przy pomocy biograficznego wywiadu narracyjnego przez dr Barbarę Fatygę, mgr Małgorzatę Adamską i mgr Roberta Lipkę (pomagały nam mgr Jadwiga Siemaszko i mgr Ewa Ostrowska).W innym zespole, kierowanym przez dr Grzegorza Nowackiego powstał informator o grupach i organizacjach młodzieżowych ówcześnie obecnych na młodzieżowej scenie publicznej (przygotował go zespół w składzie: mgr Małgorzata Adamska, mgr Hanna Andrzejczyk, mgr Janusz Kowalski, mgr Joanna Kowalczewska, dr Krystyna Narwicz, mgr Iwona Słowik, dr Andrzej Sztylka, mgr Anna Tyszkiewicz i dr Stanisław Wąsowicz). Ponadto przyszli członkowie Zespołu OBM zrealizowali kilka innych ciekawych tematów badawczych: “Młodzież polska 88′” (z udziałem mgr Michała Szymańczaka); “Świadomość potoczna pokoleń młodych Polaków. Analiza materiałów pamiętnikarskich” (Fatyga, Siemaszko); “Idea porozumienia narodowego i reform w świadomości młodzieży” (z udziałem mgr Grażyny Fluderskiej, mgr Jerzego Puchalskiego); “Bezpieczeństwo ekologiczne w świadomości młodzieży” oraz “Wychowanie estetyczne młodzieży szkół średnich” (z udziałem dr Marka Kłosińskiego), “Społeczne problemy przejścia młodzieży od nauki do pracy” (z udziałem mgr Ewy Giermanowskiej) i inne. IBPM został jednak zlikwidowany, mimo sensownego planu jego naprawy, który przedstawialiśmy władzom wspólnie z młodymi pracownikami reprezentującymi odmienne od naszych opcje i wybory światopoglądowe: (Związek Nauczycielstwa Polskiego i PZPR – co było wtedy ewenementem, bo w innych upadających instytutach trwała przede wszystkim “walka ideologiczna”).
Historia powstania OBM stanowi dobry przykład przekształceń w funkcjonowaniu nauki w Polsce po 1989 roku. Do “heroicznych” momentów tej historii należy półroczny okres przebywania Zespołu na zasiłku dla bezrobotnych. W tym czasie “grupa szturmowa” (dr Fatyga, mgr Adamska i Janusz Andruszkiewicz wspomagana przez nieżyjących już prof. Pawła Czartoryskiego i prof. Hannę Świdę-Ziembę oraz prof. Jacka Kurczewskiego i Jakuba Wygnańskiego) walczyła o powstanie OBM. Po likwidacji IBPM Zespół odbywał regularne spotkania naukowe najpierw w prywatnych mieszkaniach, później w maleńkim pokoiku, (który udostępniła nam Pani Anna Popowicz – ówczesna Pełnomocnik Rządu RP d/s Kobiet i Rodziny), a jeszcze później w gmachu YMCA. W tym pierwszym okresie powstała idea funkcjonowania OBM jako placówki, która nie tylko prowadzi interdyscyplinarne badania młodzieży, ale także włącza się w działania na rzecz młodego pokolenia Polaków i współpracuje ze środowiskami młodzieżowymi. Uznaliśmy, że naszą “przepustką do nowych czasów” będzie “RAPORT O MŁODZIEŻY” (“REPORT ON POLISH YOUTH”) – dwujęzyczne wydawnictwo, które ukazało się w 1992 roku dzięki wysiłkowi Zespołu i licznych życzliwych nam ludzi, ale także dzięki dużej pomocy naszego kolegi mgr Michała Szymańczaka, który już wtedy rozstawał się z nami przechodząc do pracy w YMCA.
W związku z przeniesieniem się na Uniwersytet zespół OBM, oprócz działalności naukowo-badawczej i praktycznej na rzecz młodzieży, zaczął brać udział także w dydaktyce uniwersyteckiej na nowo utworzonym kierunku studiów: Stosowane Nauki Społeczne. Nowe miejsce wymagało od nas nowego sposobu funkcjonowania oraz ułożenia na nowo zarówno wzajemnych relacji, jak i relacji z otoczeniem zewnętrznym. Stopniowo z Zespołu odeszli Koledzy, którzy nie czuli się dobrze prowadząc zajęcia, a także ci, którzy nie chcieli się poddać rygorowi “robienia stopni”. Ci, którzy pozostali zgodzili się, że:
– OBM jest przede wszystkim Zespołem naukowo-badawczym; nasza obecność w nauce wymaga stale aktualizowanej wiedzy o młodzieży oraz regularnych publikacji;
– zespół konsoliduje stale prowadzone seminarium naukowe (od początku we wtorki, w godzinach od 13.00-15.00; obecnie online, co dwa tygodnie w czwartki jako seminarium Katedry Metod Badania Kultury), wspólna praca nad projektami badawczymi oraz “firmowe” publikacje OBM;
– każdy członek Zespołu ma prawo rozwijać własne pasje naukowe, niekoniecznie związane z młodzieżą, które szanujemy i wspieramy; obecnie wyrażają się one m.in. w prowadzonych badaniach oraz autorskich zajęciach w ISNS na wszystkich rodzajach studiów (por. niżej: skład osobowy i dydaktyka OBM);
– OBM nie pracuje na zlecenie partii politycznych, natomiast jest otwarty na potrzeby administracji państwowej, samorządu terytorialnego, organizacji pozarządowych; szkół, rodziców i innych wychowawców młodzieży,
– przede wszystkim na potrzeby i inicjatywy młodego pokolenia Polaków; OBM realizuje też badania i ekspertyzy we współpracy z innymi ośrodkami w kraju oraz międzynarodowymi.
Od roku 2008 OBM działa oficjalnie jako PRACOWNIA w Zakładzie Metod Badania Kultury (a od roku 2017 w Katedrze Metod Badania Kultury), jednakże już od połowy lat 90. realnie funkcjonuje jako mobilny w każdym sensie tego słowa ZESPÓŁ BADAWCZY profesjonalnie przygotowany i wyposażony w duże doświadczenie terenowe zarówno w zakresie badań jakościowych, jak i ilościowych dzieci, młodzieży i ich otoczenia społecznego.
Od początku roku 2021 roku poszerza się w naszych badaniach i publikacjach problematyka dziecięca, dzięki naukowym zainteresowaniom dr Aleksandry Zalewskiej-Królak oraz dzięki nawiązaniu współpracy z Kolegami z Ukrainy.
OBM współpracował (lub współpracuje) m.in. z: MEN (d. Ministerstwem Edukacji Narodowej i Sportu), Ministerstwem Pracy i Spraw Socjalnych, Kancelarią Prezydenta RP, Urzędem Kultury Fizycznej i Turystyki, Rzecznikami Praw Obywatelskich i Praw Dziecka, Polską Radą Ekumeniczną, Episkopatem Polski, Państwową Agencją Rozwiązywania Problemów Alkoholowych (PARPA), Telewizją Polską, Polskim Radiem, Polskimi Radami Młodzieży, prasą ogólnopolską i branżową, Fundacją Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS), TNS OBOP, Polskim Towarzystwem Socjologicznym (PTS), Uniwersytetem J. Gutenberga w Moguncji (Niemcy), INJEP (Francja), Uniwersytetem Harvarda (USA), UNESCO, PHARE, programem “Młodzież”, programem “Dialog Społeczny”, Radą Europy, Akademią Filantropii, Polsko-Niemiecką Wymianą Młodzieży “Jugendwerk”, Państwowym Instytutem Polityki Rodzinnej i Młodzieżowej (Ukraina od 2021 r.), Polską YMCA, ZHP, Fundacją Naumanna, Fundacją Współpracy Polsko-Niemieckiej, Fundacją im. S. Batorego, Polską Fundacją Dzieci i Młodzieży, Fundacją SOS Pomoc Społeczna, Fundacją Bank Żywności SOS, Fundacją Instytut Spraw Publicznych (ISP), Fundacją “Bez względu na niepogodę”, Fundacją “Dzieci Niczyje” (obecnie „Dajemy dzieciom siłę”) , Studenckim Stowarzyszeniem G5, Stowarzyszeniem „Pepisco” z Wyszkowa, Centrum Edukacji Obywatelskiej (CEO), Stowarzyszeniem “Tratwa”, Fundacją Ważne Sprawy, Regionalnymi Ośrodkami Pomocy Społecznej i in.
PUBLIKACJE KSIĄŻKOWE OBM
Barbara Fatyga, Michał Szymańczak (red.), RAPORT O MŁODZIEŻY/REPORT ON POLISH YOUTH Warszawa: Wyd. Interpress, 1992.
Joanna Kośmider, Anna Tyszkiewicz (red.), DZIECI SWOJEGO CZASU. MŁODZIEŻ POLSKA I FRANCUSKA, Warszawa: Agencja Wulkan – Piotr Gosk, 1993.
Barbara Fatyga, (współ. 3 rozdziału – Ewa Łuczak), PROGRAM „DZIELIMY SIĘ TYM, CO MAMY” 1994-1997. O MOŻLIWOŚCIACH WYMIANY MIĘDZY MIASTEM I WSIĄ ORAZ O „TEATRZE DOBROCZYNNOŚCI” , Lublin: El-Press, 1997 (wersja polska, angielska, francuska i rosyjska).
Barbara Fatyga, Anna Tyszkiewicz (red.), DZISIEJSZA MŁODZIEŻ. STEREOTYPY I RZECZYWISTOŚĆ PO 1989 ROKU, Radom: Wyd. ITE, 1997.
Barbara Fatyga, DZICY Z NASZEJ ULICY. ANTROPOLOGIA KULTURY MŁODZIEŻOWEJ, Warszawa: Wyd. ISNS UW, 1999.
Barbara Fatyga (red.), DWIE EUROPY. MŁODZI NIEMCY I MŁODZI POLACY NA PRZEŁOMIE WIEKÓW. TOM I, PLEMIENNY WRÓG – GLOBALNY KUMPEL. PORTRET MŁODYCH POLAKÓW, Warszawa: Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej, 2000. (wersja polska i niemiecka w jednej książce).
Barbara Fatyga, MŁODOŚĆ BEZ SKRZYDEŁ. NASTOLATKI W MAŁYM MIEŚCIE, Warszawa: Wyd. ISNS UW, 2001.
Barbara Fatyga, Anna Tyszkiewicz (red.), NORMALNOŚĆ I NORMALKA. PRÓBA ZASTOSOWANIA POJĘCIA NORMALNOŚCI DO BADAŃ MŁODZIEŻY, Warszawa: ISNS UW, 2001.
Barbara Fatyga, Anna Tyszkiewicz, Przemysław Zieliński, SKALA I POWODY WYPADANIA UCZNIÓW Z SYSTEMU EDUKACJI W POLSCE. RAPORT Z BADAŃ ODPADU SZKOLNEGO NA TERENIE 32 GMIN, Warszawa: ISP, 2002;
Barbara Fatyga (red.), BIAŁA KSIĘGA MŁODZIEŻY POLSKIEJ. DIAGNOZA SYTUACJI MŁODYCH POLAKÓW JAKO PODSTAWA STRATEGII PAŃSTWA DLA MŁODZIEŻY, Warszawa: Wyd. MENiS, 2004.
B. Fatyga, Iwona Oliwińska, Marcin Sińczuch, Przemysław Zieliński, BIAŁA KSIĘGA MŁODZIEŻY POLSKIEJ, T.II, DWIE PRAWDY O AKTYWNOŚCI. UWARUNKOWANIA I MOŻLIWOŚCI DZIAŁANIA MŁODZIEŻY W ŚRODOWISKU LOKALNYM W PERSPEKTYWIE POLITYKI MŁODZIEŻOWEJ RADY EUROPY. RAPORT Z BADAŃ, Warszawa: wyd. MEN, 2005.
Barbara Fatyga, WĘDRUJĄCE PYTANIE O WOLNOŚĆ, RAPORT Z BADAŃ DLA FUNDACJI IM. S. BATOREGO, (współpraca: Izabela Bąbiak, Anna Górska, Eliza Gryszko, Katarzyna Świątek, Marta Sęk), Warszawa, 2010.
Barbara Fatyga, Magdalena Dudkiewicz, Ryszard Michalski i in., RAPORT ZBIORCZY Z BADAŃ JAKOŚCIOWYCH I ILOŚCIOWYCH W PROJEKCIE POMOSTY. BUDOWANIE KAPITAŁU SPOŁECZNEGO MŁODZIEŻY ZE ŚRODOWISK WIEJSKICH WARMII I MAZUR”. WNIOSKI I REKOMENDACJE PRAKTYCZNE Olsztyn: IB-Sz, Stowarzyszenie Tratwa, 2012.
http://badamykulture.pl/pomosty-budowanie-kapitalu-spolecznego-mlodziezy-wiejskiej-warmii-i-mazur/
Barbara Fatyga, Bogna Kietlińska, Maciej Folta, Kaja Rożdżyńska, Aleksandra Zalewska-Królak, BIAŁA KSIĘGA MŁODZIEŻY POLSKIEJ, T. III, PRACA Z MŁODZIEŻĄ I DLA MŁODZIEŻY W POLSCE – DIAGNOZA STANU W ROKU 2019, Warszawa: MEN, 2020.
Barbara Fatyga, Serhij Boltivets, Albert Jawłowski, Mariusz Piotrowski (red.), „DZIECI UKRAINY” W PIERWSZYM ROKU PEŁNOSKALOWEJ WOJNY Z ROSJĄ (2022-2023). ANALIZA DYSKURSÓW PUBLICZNYCH, Warszawa: Impuls, 2025.