Dorosłość jako konstrukt społeczny: praktyki badawcze dla studentów ISNS UW

Tytuł projektu: Dorosłość jako konstrukt społeczny: praktyki badawcze dla studentów ISNS UW

Kierownicy projektu: dr hab. Aleksandra Herman, dr Anna Krajewska, dr Paweł Orzechowski

Zespół badawczy: Studenci ISNS UW – ścieżka „Ekspertyza społeczno-obyczajowa”

Słowa kluczowe: dorosłość, praktyki dystynkcji, Płock.

Rodzaj grantu: Mikrogrant IDUB (działanie IV.3.1, nr decyzji BOB-661-326/2022)

Jednostka przyznająca grant: Uniwersytet Warszawski

Czas trwania projektu: 2022 rok

Budżet: 12.710,00 zł

Streszczenie

W ramach przyznanych środków został sfinansowany wyjazd naukowy dla studentów II roku studiów licencjackich (praktyka badawcza na ścieżce „Ekspertyza społeczno-obyczajowa”) ISNS UW w Płocku w dniach 23-29.09.2022.

Płock został wybrany jako miejsce realizacji praktyk badawczych z kilku powodów. Przede wszystkim ze względu na wielkość (jako miasto liczące ponad 100 000 mieszkańców), która umożliwiła dotarcie do odpowiedniej liczby respondentów spełniających określone w założeniach projektu kryteria. Wielkość miasta zagwarantowała również łatwy dostęp do miejsc, w których przeprowadzone zostały obserwacje tzw. praktyk dystynkcji dorosłości (place zabaw, parki, lokale gastronomiczne, sklepy itp.).

Podstawowym celem badań, który udało się osiągnąć, jest analiza podstawowych wymiarów dorosłości ujmowanej jako konstrukt społeczny, kulturowo definiowany i „odgrywany” w relacjach społecznych. Inspiracją dla zainteresowania tą instytucją społeczną były badania dotyczące koncepcji dzieciństwa, prowadzone przez dr Annę Krajewską. Dorosłość to poniekąd druga, nie mniej socjologicznie intrygująca strona analizowanego do tej pory zjawiska. Można ją traktować jako złożoną kategorię społeczną, funkcjonującą w wymiarze prawnym, biologicznym, psychologicznym i społecznym. W ramach tego ostatniego może być ujmowana m.in. jako status społeczny, rola, tożsamość społeczna jednostki, proces, doświadczenie, rodzaj interakcji lub fenomen o charakterze normatywnym. Pozostaje ona przy tym zjawiskiem w znacznej mierze nieopisanym, społecznie oczywistym i przez to w dużej mierze ignorowanym na gruncie refleksji socjologicznej. Wyjazd badawczy był okazją do wstępnego poznania społecznych aspektów współczesnej dorosłości. Badania, realizowane metodami jakościowymi (wywiady indywidualne i grupowe, obserwacje), objęły finalnie trzy grupy respondentów: osoby młode (stających się dorosłych), dorosłych dojrzałych oraz seniorów. Przeprowadzone badanie miało charakter eksploracyjny i zostało pomyślane jako wstęp do przyszłych, bardziej pogłębionych dociekań analitycznych.

Do zadań uczestników należało przeprowadzenie indywidualnych wywiadów swobodnych z przygotowaną wcześniej listą pytań, nagrywanie rozmów za pomocą dyktafonów, a także wykonanie szczegółowych transkrypcji i notatek terenowych. Spotkania zostały przeprowadzone wśród przedstawicieli dwóch kategorii wiekowych: stających się dorosłych i dojrzałych dorosłych.

Udało się ponadto przeprowadzić wiele obserwacji uczestniczących, nieformalnych rozmów oraz trzy zogniskowane wywiady grupowe z przedstawicielami trzeciej kategorii wiekowej (seniorami). Materiał z tych rozmów posłużył również jako punkt wyjścia do dalszych analiz jakościowych i ilościowych.

Spis publikacji

Krajewska A., Orzechowski P., Herman A., Growing Up to What? On the Grounded Theory of Adulthood as the Goal of Growing Up. Polish Sociological Review; 226(2), 2024, ss. 113-132. doi: http://dx.doi.org/10.26412/psr226.01
Orzechowski P., Organizacja pomocy świadczonej uchodźcom z Ukrainy na przykładzie społeczności Płocka. Problem odmów w zogniskowanym wywiadzie grupowym [w:] M. Fuszara (red.), Masowa pomoc w masowej ucieczce: społeczeństwo polskie wobec migracji wojennej z Ukrainy, Warszawa: Instytut Stosowanych Nauk Społecznych WSNSiR Uniwersytetu Warszawskiego, Katedra Socjologii i Antropologii Obyczajów i Prawa ISNS UW, Ośrodek Badań Społeczno-Prawnych nad Sytuacją Kobiet przy ISNS UW, 2022, ss. 125-136. https://isns.uw.edu.pl/wp-content/uploads/sites/211/2024/12/Ukraina_WWW.pdf

Tytuł projektu: Stosunki polsko-czeskie na Zaolziu – badania terenowe

Kierownicy projektu: dr Paweł Orzechowski, dr hab. Aleksandra Herman, prof. dr hab. Jacek Kurczewski

Zespół badawczy: Studenci ISNS UW – ścieżka „Ekspertyza społeczno-obyczajowa” (dzienni i zaoczni)

Słowa kluczowe: zróżnicowanie kulturowe, mniejszość polska, relacje polsko-czeskie, Cieszyn, Zaolzie.

Rodzaj grantu: Mikrogrant IDUB (działanie IV.3.1, nr decyzji BOB-661-609/2023) + FDD (nr 500-D134-01-1340200)

Jednostka przyznająca grant: Uniwersytet Warszawski

Czas trwania projektu: 2023 rok

Budżet: 11.996,00 zł (IDUB) + 13.532,00 zł (FDD)

Streszczenie

W ramach przyznanych środków został sfinansowany wyjazd badawczy w Cieszynie w dniach 30.06-06.07.2023.

Cieszyn został wybrany jako miejsce realizacji wyjazdu badawczego ze względu na wielokulturowy i transgraniczny charakter. Należy dodać, że ten teren zamieszkuje ludność o zróżnicowanej narodowościowo (polsko-czeskiej), wyznaniowo (obok rzymskich katolików występują przedstawiciele denominacji ewangelicko-augsburskiej) i etnicznie (Ślązacy) strukturze społecznej.

Podstawowy cel badań stanowiła eksploracja pogranicza polsko-czeskiego w Cieszynie i okolicznych miejscowościach, zaś szczególną uwagę zwrócono na problemy mniejszości polskiej w Czechach. W rozmowach z mieszkańcami poruszono wiele tematów, takich jak: pochodzenie i historie rodzinne, specyfika życia w mieście i regionie, podejmowane inicjatywy na płaszczyźnie kulturalnej, samorządowej, kościelnej i biznesu, ocena stosunków polsko-czeskich na poziomie lokalnym i państwowym oraz obyczajowość (charakterystyczne obrzędy i zwyczaje Zaolzia). Interesującym wątkiem stała się współpraca transgraniczna w zakresie działań ekonomicznych w ramach euroregionu „Śląsk Cieszyński” oraz niesienie pomocy uchodźczyniom z Ukrainy. Badania, realizowane technikami ilościowymi (wywiady kwestionariuszowe), a także jakościowymi (wywiady pogłębione, zogniskowany wywiad grupowy, obserwacje), objęły ostatecznie dwie grupy respondentów: osoby pochodzące i mieszkające w polskiej części Cieszyna oraz przedstawicieli mniejszości polskiej z Czeskiego Cieszyna i Jabłonkowa. Przedsięwzięcie zostało również pomyślane jako kontynuacja podobnego projektu, zapoczątkowanego kilkanaście lat temu przez prof. Jacka Kurczewskiego i jego współpracowników.

W trakcie wyjazdu badawczego udało się przeprowadzić łącznie 180 wywiadów kwestionariuszowych, zogniskowany wywiad grupowy z przedstawicielami mniejszości polskiej w Jabłonkowie, wiele nieformalnych rozmów oraz trzy wywiady pogłębione z działaczami Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego w Republice Czeskiej. Materiał z tych rozmów posłuży jako punkt wyjścia do dalszych analiz ilościowych i jakościowych.

Ukazał się artykuł prasowy w portalu internetowym, popularyzujący przeprowadzone badania w środowisku lokalnym: https://zwrot.cz/2023/07/na-zaolzie-przyjechali-studenci-uniwersytetu-warszawskiego-badali-stosunki-czesko-polskie/

Spis publikacji

Orzechowski P., Przyczyny odmów w wywiadach kwestionariuszowych przeprowadzonych face-to-face: Przypadek społeczności lokalnej zróżnicowanej narodowościowo i religijnie. Kultura i Społeczeństwo, 68(3), 2024, 235–258. https://doi.org/10.35757/KiS.2024.68.3.10.
Orzechowski P., Relacje sąsiedzkie z perspektywy reprezentantów mniejszości polskiej na Zaolziu. Ujęcie socjologiczno-antropologiczne. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, [S. l.], v. 87, n. 1, p. 311–333, 2025. DOI: 10.14746/rpeis.2025.87.1.16. https://doi.org/10.14746/rpeis.2025.87.1.16

Tytuł projektu: Transfer międzynarodowy w mieście transgranicznym – badania terenowe

Kierownicy projektu: dr hab. Aleksandra Herman, dr Paweł Orzechowski

Zespół badawczy: Studenci ISNS UW – ścieżka „Ekspertyza społeczno-obyczajowa”

Słowa kluczowe: transfer kulturowy, zróżnicowanie kulturowe, Cieszyn.

Rodzaj grantu: Mikrogrant IDUB (działanie IV.3.1, nr decyzji BOB-661-802/2024)

Jednostka przyznająca grant: Uniwersytet Warszawski

Czas trwania projektu: 2024 rok

Budżet: 13.200,00 zł

Streszczenie

W ramach przyznanych środków został sfinansowany wyjazd badawczy w Cieszynie w dniach 28.06-04.07.2024.

Koncepcja transferowej natury zjawisk społecznych jest powszechnie obecna we współczesnych teoriach socjologicznych i antropologiczno-kulturowych. Sprowadza się do ujmowania rzeczywistości społecznej jako efektu szeregu przemieszczeń, jednostronnych lub w ramach wymian. W transferze biorą udział ludzie i przedmioty materialne i niematerialne.

Celem przeprowadzonych badań była eksploracja transferu, który wytwarza się ze względu na fakt obecności granicy w mieście transgranicznym, jaki stanowi Cieszyn. Granica ta zarazem dzieli i łączy mieszkańców obu stron rzeki Olzy, a transgraniczny transfer ma dla lokalnej społeczności skutki zarówno funkcjonalne, jak i dysfunkcjonalne. Badania terenowe umożliwiły weryfikację sformułowanych założeń i zostały zrealizowane z udziałem studentów.

W trakcie wyjazdu badawczego udało się przeprowadzić 126 wywiadów kwestionariuszowych (wyłącznie w Cieszynie), a także wykonać obserwacje uczestniczące.

Udało się również nawiązać kontakt z przedstawicielami Stowarzyszenia Rozwoju i Współpracy Regionalnej „Olza” (po polskiej stronie) oraz odpowiadającej (analogicznej) instytucji po stronie czeskiej. Są to podmioty kluczowe z perspektywy tematu badawczego.

Spis publikacji – w trakcie przygotowań.

Tytuł projektu: Obyczajowość w spiskich wsiach – badania terenowe

Kierownicy projektu: dr Paweł Orzechowski, dr Joanna Śmigielska, dr Małgorzata Malińska

Zespół badawczy: Studenci ISNS UW – ścieżka „Ekspertyza społeczno-obyczajowa” oraz studenci niestacjonarni z pozostałych ścieżek

Słowa kluczowe: Spisz, obyczajowość, pogranicze, zwyczaje, obrzędy.

Rodzaj grantu: Mikrogrant IDUB (działanie IV.3.1, nr decyzji BOB-661-700/2025) + środki własne studiów niestacjonarnych ISNS UW (nr 500-D134-02-1340200)

Jednostka przyznająca grant: Uniwersytet Warszawski / Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW

Czas trwania projektu: 2025 rok

Budżet: 13.200,00 zł (IDUB) + 8.900,00 zł (środki własne studiów niestacjonarnych ISNS UW)

Streszczenie

W ramach przyznanych środków został sfinansowany wyjazd badawczy w Dursztynie i Krempachach w dniach 26.06-02.07.2025.

Polski Spisz jest unikatowym regionem etnograficznym i geograficznym położonym na pograniczu polsko-słowackim. Historycznie stanowił obszar wchodzący w skład Królestwa Węgier, zaś od 1920 r jego północny fragment został włączony do Polski. W skład tej części Spiszu wchodzi 15 wsi, spośród których zostały wybrane do badania dwie – Dursztyn i Krempachy. Region ten wyselekcjonowano do badań ze względu na przygraniczny i zróżnicowany narodowościowo charakter o bogatym dziedzictwie kulturowym i obyczajowym.

Główny cel badań stanowiła eksploracja socjologiczno-antropologiczna pogranicza polsko-słowackiego w wybranych wsiach spiskich. Tematyka przedsięwzięcia objęła wybrane kwestie dotyczące sfery obyczajowości: przekazywanej tradycji, cyklicznych obrzędów (dorocznych, rodzinnych i odświętnych), sztuki ludowej, gwary, jedzenia, mody, zawodu i rzemiosła, przemian w zakresie praktyk codziennych, a także aspektów kultury materialnej (przedmiotów) i niematerialnej (wartości i idei). Dokonano porównania ich stanu obecnego z przeszłym. Interesującym wątkiem okazała się również współpraca transgraniczna na pograniczu polsko-słowackim i funkcjonowanie mniejszości słowackiej w Krempachach.

Badania realizowane technikami jakościowymi (wywiady pogłębione i obserwacje) objęły respondentów pochodzących i mieszkających w Dursztynie i Krempachach (wsiach wielokulturowych, położonych na historycznym Spiszu). Poza „zwykłymi” mieszkańcami zaproszono do udziału w rozmowach osoby pełniące ważne funkcje w społecznościach lokalnych: sołtyski, księży, zakonników, pracowników Ochotniczej Straży Pożarnej i Wiejskiego Domu Kultury oraz członków Kół Gospodyń Wiejskich i zespołów ludowych. Przedsięwzięcie stanowi pierwszą odsłonę badań pogranicza polsko-słowackiego i będzie kontynuowane w przyszłości.

W trakcie wyjazdu badawczego udało się przeprowadzić łącznie około 100 indywidualnych wywiadów pogłębionych (w oparciu o scenariusze z dyspozycjami), zogniskowany wywiad grupowy z przedstawicielami mniejszości słowackiej w Krempachach oraz wiele nieformalnych rozmów z miejscowymi działaczami. Materiał z tych spotkań posłuży do dalszych analiz jakościowych.

Ukazały się trzy artykuły prasowe w portalu internetowym Dursztyna i Krempach, popularyzujące przeprowadzone badania w środowisku lokalnym:

Spis publikacji – w trakcie przygotowań.